Kiedy środowiskowy ślad człowieka przekracza granice wytrzymałości naszej planety, transformacja modelu gospodarczego w kierunku bardziej zrównoważonym wydaje się być jedynym wyjściem i naprawdę pilną potrzebą.


logo recykling  

Artykuł ukazał się w numerze 4 (184) 2016 kwartalnika "Recykling".


Zamieszkiwana przez wiele z najbogatszych narodów świata i będąca kolebką innowacyjnych polityk rozwojowych Europa, jest jednocześnie obszarem występowania wielu nierówności społecznych i ekonomicznych oraz zagrożeń wynikających ze zmian klimatu. Europejski model gospodarczy jest bardzo zasobochłonny. Zaspokajając swoje wciąż rosnące potrzeby konsumpcyjne i produkcyjne, nasz kontynent wywiera znaczący wpływ na gospodarkę i stan środowiska innych regionów świata (głównie poprzez eksploatację surowców naturalnych oraz import dóbr). Tymczasem, ignorowanie skutków ścisłej współzależności pomiędzy rozwojem gospodarczym, stanem środowiska i dobrobytem człowieka doprowadziło w skali globalnej do umocnienia się biedy i ubóstwa, pogłębianych przez negatywne następstwa zmian klimatu, w tym w szczególności skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Klimat a gospodarka: globalne zależności

Fakt ten był inspiracją do podjęcia niezwykle istotnych zobowiązań na szczeblu globalnym. Podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zrównoważonego Rozwoju, która miała miejsce w 2012 roku w Rio de Janeiro, zwanej potocznie Rio+20, przyjęto dokument końcowy zatytułowany „Przyszłość jakiej chcemy” (ang. The future we want). Wzywał on do zdefiniowania celów, zadań i wskaźników zrównoważonego rozwoju, a jednocześnie wskazał zieloną gospodarkę (ang. green economy) jako jedno z głównych narzędzi jego osiągnięcia.

Przyjęta 27 września 2015 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Agenda na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 „Przekształcając nasz świat” zwana w skrócie Agendą 2030, jest wypełnieniem przesłania zawartego w dokumencie z Rio+20. Agenda 2030 zawiera 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals, SDG) oraz przyporządkowane im 169 zadań. Cele są uniwersalne i stosują się do wszystkich krajów, zarówno rozwijających się, jak i gospodarczo wiodących. Stanowią swoisty międzynarodowy program polityczny odnoszący się do ściśle ze sobą powiązanych wyzwań środowiskowych, społecznych i gospodarczych.

Na początku października 2016 roku, Departament ONZ do Spraw Gospodarczych i Społecznych (ang. Department of Economic and Social Affairs, UN DESA) wydał swój najnowszy raport dotyczący odporności na zagrożenia klimatyczne. Skupiając się na problemie nierówności ekonomiczno-społecznych, raport akcentuje istotną zależność pomiędzy ubóstwem, a nasilającymi się w ostatnich dekadach zagrożeniami wynikającymi ze zmian klimatu. Dowodzi, że ich skutki (np. gwałtowne zjawiska pogodowe) dotykają w największym stopniu mieszkańców uboższych i słabiej rozwiniętych regionów świata.

Częstotliwość i intensywność ekstremalnych zjawisk pogodowych zwiększa się na skutek zmian klimatu wywołanych przez rozwój światowej gospodarki, charakteryzującej się dużą zasobochłonnością i niską efektywnością energetyczną. Ze względu na swoje położenie geograficzne (wynikające z ogólnych trendów rozwojowych), kraje o niskich dochodach oraz kraje rozwijajace się są najbardziej narażone na ryzyko związane zagrożeniami powodowanymi przez zmiany klimatu.

Dlatego, ogłoszone przez DESA opracowanie pod tytułem World Economic and Social Survey 2016: Climate Change Resilience – An Opportunity for Reducing Inequalities akcentuje potrzebę wdrożenia spójnych działań na rzecz łagodzenia zmian klimatu i budowania odporności na nie. Bez dalekosiężnej strategii działania - przestrzegają autorzy dokumentu - nierówności ekonomiczno-społeczne będą się pogłębiać.

Europa: stan środowiska wymusza zmiany

Pogarszający się stan środowiska i jego zasobów wymusza potrzebę transformacji istniejących modeli gospodarczych, w szczególności w obszarze wzorców konsumpcji i produkcji. Konieczność podjęcia działań w tym zakresie akcentuje Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP), który w czerwcu 2016 roku opublikował raport Global Environment Outlook (GEO-6) Assessment for the pan-European region. Celem tego opracowania jest obiektywne przedstawienie oceny i analizy środowiska w skali regionu paneuropejskiego. Region ten, zgodnie z założeniami UNEP, obejmuje 54 kraje i rozciąga się od Gibraltaru po Kamczatkę, jest zróżnicowany pod względem kulturowym, społecznym, gospodarczym, środowiskowym i politycznym. W takich warunkach wypracowanie spójnej polityki środowiskowej uwzględniającej Agendę 2030 jest niezwykle trudne i będzie wyzwaniem nadchodzących lat. Ważne jest, aby wszelkie decyzje dotyczące rozwoju społeczno-gospodarczego miały na uwadze poszanowanie tzw. „granic planetarnych”. Dlatego UNEP wskazuje konieczność przejścia na gospodarkę inkluzywną, zieloną i o obiegu zamkniętym, promowaną także w Strategii Unii Europejskiej „Europa 2020”.

Raport GEO-6 dla regionu paneuropejskiego, wychodząc od założeń zawartych we wspomnianej Agendzie 2030, wyodrębnia trzy grupy celów globalnych ze względu na priorytety regionu. I tak, jedna grupa koncentruje się na zasobach środowiska, od których zależy rozwój i dobrobyt ludzi. Skupia ona cele związane ze zmianami klimatu, stanem ekosystemów wodnych i lądowych oraz różnorodnością biologiczną. Druga grupa integruje cele ukierunkowane na człowieka dotykające takich obszarów, jak zdrowie czy ubóstwo. Wreszcie trzecia grupa łączy te z siedemnastu Celów Zrównoważonego Rozwoju, które odnoszą się do tworzenia inkluzywnej (tj. włączającej), zielonej i niskoemisyjnej gospodarki, cechującej się efektywnym wykorzystaniem zasobów. W tym ostatnim zestawie znajdują się cele dotyczące zużycia energii czy równoważenia procesów konsumpcji i produkcji.

Nowy model

Uniezależnienie wzrostu ekonomicznego od wykorzystania zasobów to jedno z głównych założeń modelu gospodarki cyrkulacyjnej, na które wskazuje Cel 8., opisany skrótowym hasłem „Wzrost gospodarczy i godna praca”. Akcentuje się w tym miejscu (International trade in resources: A Biophysical environmental assessment, UNEP 2015) konieczność oszczędzania kluczowych surowców, promocję recyklingu, ponownego wykorzystania surowców, wtórnego przetwarzania odpadów żywnościowych i elektronicznych. Duże znaczenie w realizacji tych założeń ma edukacja konsumencka, przywołana w Celu 12. „Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja”. UNEP zauważa, że Europa – jako region o nadmiernej konsumpcji – musi przedefiniować sposób tworzenia wartości ekonomicznej tak, aby zaspokajanie potrzeb obywateli nie realizowało się poprzez nadmierną konsumpcję i produkcję dóbr (Sustainable consumption and production indicators for the future SDGs, UNEP,2015).

Fundamentem rozwoju gospodarczego jest zapewnienie energii. Model oparty na subsydiowaniu paliw kopalnych musi być równoważony przez wykorzystanie odnawialnych źródeł czystej i zielonej energii i jednoczesną dekarbonizację społeczeństwa. Zagadnieniom energetycznym poświęcony jest Cel 7. „Czysta i dostępna energia”. W tym obszarze, wyzwaniem dla regionu paneuropejskiego będzie przyjęcie roli lidera przemian w energetyce, w której niektórej kraje, jak Francja, Niemcy czy Holandia mają znaczące osiągnięcia. Warto także zauważyć, że rozwój energetyki opartej na źródłach odnawialnych jest impulsem dla rozwoju rynku pracy. W krajach Unii Europejskiej funkcjonuje już przeszło milion miejsc pracy w sektorze energetyki odnawialnej (Renewable energy and jobs: Annual review 2015, IRENA, 2015).

Znaczące odniesienia do gospodarki i kierunki jej transformacji znaleźć można w większości z siedemnastu Celów Zrównoważonego Rozwoju. Agenda 2030 w swoich założeniach ma stanowić drogowskaz w realizacji wszelakich polityk rozwojowych na poziomie globalnym, regionalnym, krajowym i lokalnym. Treść dokumentu, a w szczególności sformułowane w nim cele, to dobry punkt wyjścia do dialogu na temat odpowiedzialnej transformacji w kierunku nowego modelu gospodarki zrównoważonej.

Maria Andrzejewska, Marcin Adamski

Centrum UNEP/GRID-Warszawa